Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Diyarbakır Kültüründe Geleneksel Diyarbakır Çömleklerinin Kullanımı


Daşdağ F. E.

Tanzimattan Cumhuriyete Diyarbakır, O. Bozan,H. Asan,H. Yıldız,M. S. Erpolat, Editör, Manas, Ankara, ss.428-445, 2019

  • Basım Tarihi: 2019
  • Yayınevi: Manas
  • Basıldığı Şehir: Ankara
  • Sayfa Sayıları: ss.428-445
  • Editörler: O. Bozan,H. Asan,H. Yıldız,M. S. Erpolat, Editör

Özet

Diyarbakır’ın geçmişten gelen en büyük gücü farklı din ve dillere ev sahipliği yapmış olmasıdır.

Coğrafyası gibi sıcakkanlı insanlarının bir arada huzurla yaşadığı kentte, her uygarlığın kendine özgü

kültürünün, geleneklerinin izlerini görmek mümkündür. Bu izler bazen surların üzerinde yer alan motiflerde

ve mimari yapılarda, bazen geleneksel el sanatlarında, bazen de şehir halkının günlük yaşamında görülebilir.

Bilindiği gibi kültür; geçmişten günümüze getirdiğimiz tüm birikimlerimizdir. Bu birikimlerimizle

birlikte günümüze süzülerek gelen geleneksel el sanatlarımız ise yaşamımıza yön vermekte, kolaylaştırmakta,

güzelleştirmekte ve bir zarafet katmaktadır. Bu çok yönlülüğün içinde yer alan bir sanat dalı da

çömlekçiliktir. Diyarbakır’ın geleneksel çömlekçiliğinde ustaları tarafından yöre kilinden yapılarak üretilmiş,

kırkı aşkın form bulunmaktadır. Bu formlardan biri “künk” olup, kanalizasyon ve su boruları olarak yer

altında kullanılmaktadır. Bir diğeri “küp” olup, çeşitlerine göre erzak kabı, su deposu veya evlerin çatısında

baca olarak kullanılmaktadır. Ayrıca “puhrenk” denilen yarım silindir şeklindeki form ise kiremit niyetine

hamamlarda, camilerde, evlerde vb. çatılara döşenmektedir. Testiler ise çeşitlerine göre su içmede, kumbara

olarak tasarruf etmede, düğünde gelinin kırması ritüelinin yerine getirilmesinde; Kurban bayramında

çocuklara içine su ve üstüne elma konarak verilip sevindirilmelerinde; yapıların tavanlarına konularak,

yalıtım sağlanmasında kullanılmaktadır. Öte yandan yemek pişirmek için güveç veya tabak niyetiyle

yapılmış kil kaplar da mevcuttur. Ayrıca avlularda ve bahçelerde kullanılan saksıların yanı sıra, plakalar

şeklinde yapılan formların da surların mimarisinde ve fırınların zemin döşemelerinde yer aldığı

görülmektedir.

Bu araştırma, ilgili literatür taramaları yapılarak, bu alanda çalışmış usta ve kalfalarla görüşülerek

hazırlanmıştır. Amaç; Tanzimat’tan Cumhuriyet’e kadar Diyarbakır kültüründe ve yaşamında önemli yeri

olan geleneksel Diyarbakır çömleklerinin neler olduğunu, kimler tarafından yapıldıklarını, nerelerde ve nasıl

kullanıldıklarını ortaya konarak, kültür tarihine ışık tutmaktır.