Uygur Manihaizmi’nde Ruhların Kurtuluşuna Açılan Kapılar: İki Işık Sarayı


Özbay B.

Kutadgubilig, cilt.2, ss.151-162, 2019 (Diğer Kurumların Hakemli Dergileri)

  • Cilt numarası: 2 Konu: 40
  • Basım Tarihi: 2019
  • Dergi Adı: Kutadgubilig
  • Sayfa Sayısı: ss.151-162

Özet

MS III. yüzyılda Sasanilerin önemli hükümdarı I. Şāpūr’un sağladığı siyasi destekle önceleri Pers topraklarında yayılma imkânı bulan Babilli Mani’nin dini Manihaizm, hükümdarın ölümüyle ayrıcalıklarını kaybeder ve Pers ülkesinden sürülür. Bundan sonra Manihaizm uzunca bir süre Manihaistleri sapkın olarak gören ikincil kaynaklardan öğrenilir. Ancak 1900’lerin başında Alman arkeoloji ekiplerinin günümüzde Çin’de bulunan Turfan Vadisi’ne yaptıkları keşif gezileri, bu makûs kaderi değiştirir. Vadi’de bulunan son derece çeşitli türde eser arasında Manihaist metinler de vardır. Böylece, Manihaizm’in nasıl bir inanç olduğu sonunda doğrudan inanırlarından öğrenilmiş olur. Uzak Doğu’daki bu önemli keşiflerin hemen ardından bu kez 1920’lerde Mısır’daki Medinet Madi Kütüphanesinin bulunmasıyla da Batı Manihaizmi’nin birincil kaynaklarına ulaşılmış olur. Böylelikle uzun zaman gizemini korumuş olan Manihaizm, hemen hemen aynı dönemde yapılan bu keşiflerle aydınlanmaya başlar. Elinizdeki makalede hem Doğu hem de Batı Manihaizmi için önemli bir kavram olan Güneş ve Ay tanrılarının Türk, İran, Çin ve Kıpti dillerinde yazılmış metinlerde nasıl yer aldığı karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Bu karşılaştırmanın sonucunda, Eski Uygur Manihaizmi’nde Güneş ve Ay tanrılar için diğer pek çok dilde yazılmış metinden farklı olarak iki ışık gemisi ya da taşıtı yerine iki ışık sarayı ifadesiyle karşılaşılmış olsa da gemi benzetmesini de Eski Uygurların bilmekte ve kullanmakta oldukları metinlerden yapılan alıntılarla gösterilmiştir. Ayrıca kökeni çok daha eskilere dayanan bu iki ışık sarayının, ruhların göçündeki rolünü aydınlatan tasvirli bir ipek duvar süsü ile kavramın Uygur Manihaizmi’ndeki yeri anlatılmıştır.