Osmanlı Tıbbında Endülüs Etkisi: Kitabü’t-Tasrif Tercümesi Üzerine Bir Değerlendirme


Creative Commons License

Bayır-Taşdemir S., Yavuz M.

Osmanlı Bilimi Sempozyumu, Sakarya, Türkiye, 4 - 05 Aralık 2019, ss.42

  • Basıldığı Şehir: Sakarya
  • Basıldığı Ülke: Türkiye
  • Sayfa Sayıları: ss.42

Özet

Antik ve klasik dönemlerde tıp, nazarî kısmı itibarı ile bir ilim; amelî ve tatbikî kısmı itibarı ile de bir sanat olarak ele alınmıştır. İslam medeniyetinde, tıbbın nazarî kısmı özellikle Meşşaî felsefe geleneğine mensubiyetleri öne çıkan tabipler tarafından bir süreklilik içerisinde ele alınırken, amelî ve tatbikî kısımların bir cüzü olan tıp aletleri konusunda görece daha az sayıda tabip farklı zamanlarda eser vermiştir. Bu anlamda, Endülüs’ün X. yüzyıl tıp bilginlerinden olan Zehrâvî, yazmış olduğu eserler arasından günümüze kadar ulaşan Kitabü’t-Tasrif ile Batı’da yankı uyandırmış, hatta günümüzde bile tıp tarihi çalışmalarında kendisinden sıklıkla söz edilir olmuştur. Zaman içerisinde Kitabü’t-Tasrif’in birçok bölümü Arapça’dan farklı dillere tercüme edilmiş ve çalışılmıştır. Öyle ki, Zâhiri âlimi İbn Hazm, Zehrâvî’nin eserini “uygulama alanında yazılmış en iyi eser” sözleriyle anmaktadır. Osmanlı döneminde ise, tıp aletleri denince akla ilk gelen isim hiç şüphesiz Amasyalı Şerefeddin Sabuncuoğlu’dur. Yerli yabancı pek çok tıp tarihçisi, XV. yüzyıl tabibimiz Sabuncuoğlu’nun Cerrâhiyyetü’l-Haniye adlı eserinin Kitabü’t-Tasrif’ in bir çevirisi olduğunu iddia etmektedirler. Ancak, Cerrâhiyyetü’l-Haniye gerek konu başlıkları gerek içerik ve anlatım tarzı olarak Zehrâvî’nin kitabının tam bir tercümesi olmayıp, belirgin özelliklerle ondan ayrılır. Bazı yazma nüshaları İstanbul, Kahire, Şam, Bağdat, Oxford gibi kentlerde bulunan Kitabü’t-Tasrif’in Manisa Halk Kütüphanesi’nde muhafaza edilen bir Türkçe tercümesi de mevcuttur. Kitabı kimin hangi tarihte tercüme ettiği bilinmemekle birlikte eserde isim olarak “Bu Zehrâvî’nin Kitabıdır” yazdığı görülmektedir. Maalesef bu tercüme eser üzerine henüz kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır. Osmanlı tıbbına Endülüs etkisini amelî ve tatbikî bilgi türleri bakımında da irdeleyeceğimiz bu çalışmamızda, Kitabü’t-Tasrif tercümesi incelenecek ve orijinal Arapça nüshalar ile başlıklar karşılaştırıp eserin Zehrâvî’ye olan aidiyeti daha doğrusu tercümenin geçerliliği sorgulanacaktır.