Taşköprizâde Ahmed Efendi’nin Vaz’ İlmine Yaklaşım Şekli ve Katkıları


Creative Commons License

Yıldırım A.

ULUSLARARASI OSMANLI ARAŞTIRMALARI KONGRESI, Sakarya, Turkey, 14 - 17 October 2015, pp.273

  • Publication Type: Conference Paper / Summary Text
  • City: Sakarya
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.273

Abstract

Taşköprizâde Ahmed Efendi (ö. 968/1561), gramer ve belâgat gibi Arap dilbiliminin temel inceleme alanlarına dair irili ufaklı çok sayıda kitap ve risâle telif etmiştir. Bu cümleden olmak üzere, müellifin üzerinde durduğu alanlardan biri, lafzın manaya delâletinin ilkesi olarak vaz‘ olgusu ve bu olguyu temel inceleme konusu haline getiren disiplin olarak vaz‘ ilmidir (ilmu’l-vaz‘). Taşköprizâde’den yaklaşık iki asır önce Adudüddin el-Îcî’nin (ö. 756/1355) telif ettiği er-Risâletü’l-vaz‘iyye ile bağımsız bir literatür olarak ortaya çıkan vaz‘ Sa‘düddin et-Teftâzânî (ö. 792/1390) ve Seyyid Şerif el-Cürcânî’nin (ö. 816/1413) tartışmalarıyla kapsam ve derinlik kazanmış, özellikle Osmanlı dönemi müelliflerinin şerh ve hâşiye türü katkılarıyla bir disiplin olarak tanımlanmış ve tedvin edilmiştir. Onuncu hicri asrın sonlarında vaz‘ ilminin son derece önemli/yararlı olmasına karşın henüz tedvin edilmediğini söyleyen ve el-Îcî’nin meşhur metnini “denizde bir damla” şeklinde nitelendiren Taşköprizâde, bu uzun ilmî zincirin önemli halkalarından birini teşkil eder. Müellifin vaz‘ ilmine yaklaşım şekli temelde İcî-Seyyid Şerif çizgisine yakın durmaktadır. Mübhem lafızların vaz‘ı ve Nüzhetü’l-elhâz’da ele aldığı zımnî vaz‘ın imkânı konusunda yaşanan tartışmalarda aldığı tutum bu durumu açıkça göstermektedir. Öte yandan Taksimu’n-nazm başlıklı çalışması müellifin -literatürdeki klasik şerhlerden farklı olarak- vaz‘ tartışmasını görece başka bir bağlama taşıdığını gösterir. Bu risalede müellif vaz‘ kavramını tanımlayıp alt başlıklarına temas ettikten sonra dilde kullanılan lafızların genel nitelikleri olarak mutlak, hâss, âmm ve müşterek şeklindeki dört temel olguyu vaz‘ kavramını esas alarak analiz eder. Tebliğde öncelikle, el-Îcî’nin metniyle ortaya çıkan vaz‘ tartışmasının mahiyetine ve bu tartışmanın sonraki süreçteki gelişimine kısaca temas edildikten sonra, Taşköprizâde’nin konuya yaklaşım şekli ve disiplinin teşekkülüne yaptığı katkı ortaya konmaya çalışılacaktır.